Krupp Bertha Werke – kuźnia III Rzeszy.

Król armat.

Koncern Friedrich Krupp AG był kontynuacją przedsięwzięcia, jakie zapoczątkował w 1811  Friedrich Krupp. Jako spółka akcyjna w 1903 roku przedsiębiorstwo zajmowało się wydobyciem rudy żelaza, produkcją wysokogatunkowej stali, elementów uzbrojenia oraz amunicji. Krupp AG należał do czołówki największych monopolistów zbrojeniowych, produkował uzbrojenie dla ponad 50 państw z całego świata. W stalowniach inżynierowie wypróbowywali coraz to nowsze metody i technologie dążąc do wyprodukowania produktu, którego synonimem będzie stal najwyższej jakości, twardości oraz elastyczności.W 1933 roku, gdy świat z coraz większą trwogą zwracał swoje oczy w kierunku Niemiec, w których władze przejęła partia nazistowska Krupp AG przekazał NSDAP ponad 12 mln marek zyskując tym samym ich przychylność oraz ważne stanowiska w instytucjach gospodarki. Z wybuchem II wojny światowej koncern Kruppa stał się największym producentem uzbrojenia dla armii niemieckiej, jego majątek w 1944 szacowano na ponad 2 mld marek niemieckich.Jak ustalono w latach 1939-45 koncern zatrudniał ponad 250 000 osób w tym na dużą skalę jeńców wojennych oraz robotników przymusowych z krajów okupowanych. 70.000  Byli to cudzoziemcy 23. 000 osób stanowili jeńcy wojenni. Wyjątkowo trudne warunki i niewolnicza praca przyczyniła się do śmieci ponad 19.000 Istnień ludzkich.W dawnym Jeltschu obecnie Jelczu- Laskowicach w 1942 na podstawie planu wybudowania fabryki zbrojeniowej w styczniu 1943 rozpoczęto budowę zakładów Friedrich Krupp-Bertha Werke (niektóre źródła podają, że nazwa powstała na cześć matki Alfrieda Krupp, Berthy). Zakłady zatrudniały ponad 12.000 Pracowników, prawie połowę stanowili więźniowie wykorzystywani do budowy samej fabryki jak i niewolniczej pracy w niej z Fünfteichen (Arbeits Lager, AL). Była to filia KL Gross-Rossen utworzona w 1943 w Miłoszycach (Fünfteichen) oraz Markstädt (Laskowicach Oławskich) i Rattwitz (Ratowicach). KL Fünfteichen istniał do 21.01 1945 r. Wszystkich więźniów mogących iść o własnych siłach zmuszono do wymarszu nazwanego potem “marszem śmierci” w powrotną drogę do macierzystego obozu Gross Rosen. Dziś o tym miejscu pamięta niewielki krzyż i dwie nagrobne płyty, więźniowie spoczywają nieco dalej, w lesie za niewielką skarpą pochowano prawdopodobnie osiem tysięcy osób. Z 6000 więźniów, którzy wyruszyli z obozu pod eskortą esesmanów i Ukraińców, do obozu Gross Rosen w Rogoźnicy dotarło tylko 4000.  Budowa Fabryki

8.08.1942 Na konferencji, jaka odbyła się w „Wilczym szańcu” Alfried Krupp von Bohlen und Halbach uzyskał zgodę od samego Adolfa Hitlera na budowę nowych zakładów zbrojeniowych na terenach między Fünfteichen (Miłocice) a Jeltschu (Jelcz). Pomysł wybudowania nowej fabryki zbrojeniowej spotkał się z wielką aprobatą Hitlera, który będąc bardzo przychylnym temu przedsięwzięciu twierdził, że Alfried Krupp może liczyć na jego pomoc, ponieważ jego fabryki to kuźnia oręża dla całych faszystowskich Niemiec.Prace przygotowawcze rozpoczęto w połowie 1942 roku pod okiem niemieckich fachowców z takich firm jak ARGE, Henkell und Sohn, Julius Schallhorn- Berlin i innych wykorzystując do nich więźniów przymusowych z całej Europy. Przy samych pracach niwelacyjnych i budowie dróg dojazdowych pracowało ok 5000 osób. Podczas dziewięciomiesięcznej budowy fabryki, która rozpoczęła się w styczniu 1943 roku ginęło codziennie kilkaset osób z głodu i wycieczenia. Pracami kierował Paul Hansen, który rozpoczął budowę z zapleczem 100 mln marek.  Dla utajnienia projektu w odległości dwóch kilometrów wybudowano specjalną makietę zakładów z bezwartościowymi pod względem militarnym zabudowaniami. Sama fabryka dysponowała min. sześcioma potężnymi halami o powierzchni 200×200 m2 produkowano tu haubice kalibru 125 mm, wały korbowe silników czołgowych i lotniczych a także lufy dział okrętowych i wyrzutnie torpedowe 150 mm. Pod ziemią ulokowano schrony, kanały techniczne oraz tunele umożliwiające swobodne przemieszczanie się pod całym terenem fabryki. Owe podziemne pomieszczenia do dziś stanową niewyjaśnioną do końca tajemnice. Część z nich po wojnie została zalana inne dostępne i znane były wykorzystywane przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe na magazyny. W latach osiemdziesiątych podziemia jak i cały teren zakładów były badane przez służby bezpieczeństwa w poszukiwaniu ukrytych dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, już wtedy podejrzewano, że jest to rzeczą niespotykaną by Niemcy pozwolili, aby tak wielki zakład zbrojeniowy, wpadł w ręce nacierającej armii czerwonej. Przepisy, jakie obowiązywały nakazywały wysadzenie obiektu, jeśli czas nie pozwalał na ewakuację dokumentacji i maszyn, w końcu chodziło o największe sekrety przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy. W tym przypadku stało się inaczej Krupp-Berta Werke niemalże nienaruszone wpadły w ręce Sowietów. Do dziś podziemia fabryki nie zostały należycie przebadane przy użyciu współczesnej techniki poszukiwawczej. Zainteresowanie służb specjalnych sugerować może na zdeponowanie w tym miejscu depozytu, którego nie udało się odnaleźć do dziś. Jedna z hipotez głosi, iż celowo nie zniszczono zakładów oraz maszyn, ponieważ przewidywano, że sowieccy żołnierze zastając niezniszczoną infrastrukturę fabryki skupią się na tak wielkim łupie lekceważąc jej podziemia. Tak też się stało po wyzwoleniu ogołocone z maszyn hale stworzyły zręby nowej fabryki, Jelczańskich Zakładów Samochodowych, tajemnicze podziemia adoptowano do innych celów.  Poligon artyleryjski

Tak potężna i nowoczesna jak na ówczesne czasy fabryka zbrojeniowa musiała kalibrować produkowane przez siebie uzbrojenie. W tym celu na terenie leśnym obejmującym swym zasięgiem wioski Lubsza, Dobrzyń, Wójcice ciągnąc się przez dwadzieścia jeden kilometrów w kierunku Jelcza Laskowic powstał poligon artyleryjski Krupp-Berta Werke w skład, którego wchodziły magazyny, tory kolejki wąskotorowej, schrony, strzelnica, kulochwyt, dwie wieże obserwacyjne i bunkry. Wnioskując po rozmieszczeniu poszczególnych elementów infrastruktury poligonu domniemać można, że głównym punktem była strzelnica, obiekt położony jest w rozległym kompleksie leśnym między Bystrzycą a Jelczem w odległości ok pięciu kilometrów od zakładów zbrojeniowych. Zapewne ze względu na zgromadzenie w tym miejscu dużych ilości amunicji zadecydowało o ulokowaniu strzelnicy w środku lasu. Usytuowanie strzelnicy w tym miejscu zapewniało bezpieczeństwo przy testach, bowiem na linii strzału nie było żadnej miejscowości ani budynku w odległości przynajmniej 24 km. Równolegle do linii strzału wybudowano dwie wieże obserwacyjne oraz sześć bunkrów obserwacyjnych prawdopodobnie były schronami dla załóg, z nich prowadzono obserwację i poszukiwania pocisków lub niewypałów wystrzeliwanych ze strzelnicy. Pola testowe, gdzie obserwowane były spadające pociski znajdowały się na przestrzeni ponad 21 kilometrów. Obecnie w terenie prócz tego, dostrzec możemy ślady torowisk kolejki wąskotorowej, stanowisko gdzie stały testowane działa i potężne kulochwyty. Nie można wykluczyć istnienia w tym miejscu podczas wojny lotniska polowego, które według przekazów leśników oraz mieszkańców pamietających czasy wojenne było ulokowane w rejonie Nowego Dworu. Być może był to prostokątny wylesiony pas służący za lądowisko, faktem jest, że w rejonie domniemanego lotniska znajduje się budynek o żelbetowej konstrukcji. Jego lokalizacja przemawia za tym, że mógł stanowić część zaplecza lotniska. Miejsc godnych odwiedzenia jest w tym rejonie sporo jednak pamiętać należy, że do dziś jest to teren nie tylko bardzo niebezpieczny, ale przede wszystkim naznaczony krwią i cierpieniem więźniów obozu Gros-Rosen, którzy zapłacili najwyższą cenę- tracąc życie przy wznoszeniu infrastruktury zakładów Krupp-Berta Werke.

 

Źródła;

  1. Własne.
  2. Liebfeld A., Arcykapłani zbrojeń, Katowice 1975.
  3. Czapliński W., Galos A., Korta W., Historia Niemiec, Wrocław 1990.
  4.  Aleksander Sowa, legendy naszej motoryzacji.
  5. Fragment listu więźnia z końca 1944 r., z adresem obozu w Fünfteichen; nadawca: Józef Tomaszewski, ur. 1923, z Łodzi, w KL Gross-Rosen nr 63851, blok 12.
  6. Foto; Paweł Czyż.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.